وقتی نقد نباشد کتاب مهمل زیاد می شود

سیدعلی آلداوود، عضو شورای عالی علمی دایره المعارف بزرگ اسلامی با بیان اینکه نبود نقد کتاب منجر به انتشار کتابهای مهمل و بیمحتوای زیادی میشود، گفت: اگر نقد کتاب جدی وجود داشته باشد، نویسندگان در حوزههای مختلف نیز دقت بیشتری میکنند و از نوشتن مطالب بیاساس و صفحهپرکن پرهیز خواهند کرد.
به گزارش روزنه هنر از ایرنا، «ایرانما»، سرزمین خردمندان و دانشوران، سرزمین دانایان و صاحب نظران، در سالی که گذشت، روزهای پرفراز و نشیبی را گذراند، ایران زمین که خاستگاه فرهنگ و جایگاه فرهیختگان است، این روزها سرزمینی پر از سوال است که میخواهیم در جستوجوی پاسخی فرهنگی برای این سوالات، از ایران و روزگارانی که بر این سرزمین گذشته است با خردمندان گفتوگو کنیم و راهی برای بهتر شدن احوال امروز ایران بیابیم.
در این گفتوگو، سیدعلی آلداوود، پژوهشگر تاریخ، ادبیات و حقوق و عضو شورای عالی علمی دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، از تجربه چند دهه فعالیت در عرصه پژوهش و نشر فرهنگ سخن گفت، وی در بخش نخست این گفتوگو با اشاره به اهمیت مطالعه تاریخ برای ایرانیان گفت: هر که میخواهد جامعه و امروز خود را بهتر بشناسد، باید تاریخ سرزمین خود را بخواند، تاریخ برای ارائه راهنمایی درست و راهگشایی نسل جوان بسیار مهم است و برای شناخت سرشت ایران زمین نیز، باید تاریخ آن را بشناسیم.
وی در بخش دوم این گفتوگو، ، با بیان این که از دانشگاهها در رشتههای علوم انسانی به ویژه تاریخ و ادبیات، محصولی که باید به دست بیاید، حاصل نمیشود، گفت: یکی از مشکلات جدی دانشگاهها، نظام امتیازدهی از طریق انتشار مقاله در مجلات علمیپژوهشی است. این شیوه برای دانشگاهها آفت است.
با توجه به مشکلاتی که درباره نظام آموزشی و دانشگاهها مطرح کردید، برای معرفی تاریخ و ادبیات ایران خارج از مدرسه و دانشگاه چه راهکارهایی میتوان در پیش گرفت؟ رسانهها و نهادهایی مانند دایرهالمعارف بزرگ اسلامی چه نقشی در این زمینه دارند؟
سیستم آموزشی در اختیار ما نیست و بیشتر کسانی هم که چیزی یاد میگیرند، آموختههای خود را از همین نظام آموزشی به دست میآورند. افرادی که خارج از این سیستم مطالعه میکنند یا در جلسات و سمینارهای مختلف شرکت میکنند، تعدادشان بسیار اندک است. بنابراین، بیشتر کسانی که آموزش میبینند از نظام رسمی استفاده میکنند و اصلاح آن نیز مراحل و مراتب دیگری دارد که از عهده امثال من خارج است اما کسانی که میتوانند کاری موثر و مفید انجام دهند، باید مقالات تاریخی درست و کتابهای تاریخی معتبر تألیف کنند.
برای نمونه، یکی از کارهایی که در مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی انجام شده، تألیف دوره «تاریخ جامع ایران» است. حدود بیست تا سی سال پیش، مرحوم زریاب خویی، استاد بزرگ تاریخ، پیشنهاد کرده بود دورهای درباره تاریخ جدید ایران نوشته شود. چنین کاری حتی پیش از انقلاب نیز بهصورت منظم و مفصل انجام نشده بود. ایشان طرحی ارائه کرده بود، اما این طرح مسکوت ماند تا حدود بیست سال پیش که دوباره به جریان افتاد و کتاب مفصلی در این زمینه تدوین شد. به نظر من، این مجموعه شاید مفصلترین کتاب تاریخ ایران باشد. تاریخ جامع ایران در ۲۰ یا ۲۴ جلد تدوین شده و حدود ۱۶۰ تا ۱۷۰ نویسنده در نگارش آن مشارکت داشتهاند.
این مجموعه تاریخ ایران را از حدود هفت هزار سال پیش، پیش از استقرار مادها در ایران، تا آغاز عصر پهلوی دربرمیگیرد. نویسندگان هر بخش نیز بر اساس تخصص خود انتخاب شدهاند. از میان حدود ۱۷۰ نویسنده، شاید ۳۰ یا ۴۰ نفر از پژوهشگران خارجی بودهاند که بیشتر در زمینه تاریخ ایران پیش از اسلام، به دلیل تخصص ایرانشناسان خارجی در این حوزه، قلم زدهاند.
بسیاری از پژوهشگران ایرانی نیز در نگارش مجموعه مشارکت داشتهاند. تاریخ ایران پس از اسلام هم در جنبههای مختلف بررسی شده است؛ از تاریخ ادبیات و تاریخ سیاسی و اجتماعی گرفته تا تاریخ تشکیلات دیوانی، صنایع و معادن و کتابخانهها.
هر جلد این مجموعه نزدیک به هزار صفحه دارد و مطالب آن با دقت و بر اساس تخصص نویسندگان تدوین شده است. هدف از انتشار چنین اثری این بوده که علاقهمندان بتوانند تاریخ ایران را بهصورت جامع مطالعه کنند. به نظر من، مطالعه این مجموعه برای کسانی که حوصله و علاقه خواندن تاریخ را دارند، بسیار مفید است. در کنار تألیف کتابهای تاریخی، مقالاتی که در مجلات منتشر میشوند نیز اهمیت دارند. اکنون تعداد مجلات ما بسیار زیاد است، اما مجلات علمی و مفید اندکی داریم. بسیاری از مقالاتی که منتشر میشوند، سطحیاند و در مجموع فقط دو سه مجله خوب در این زمینه وجود دارد.
وقتی نقد کتاب وجود نداشته باشد، کتابهای بیمحتوا و ضعیف زیادی منتشر میشوند، بیآنکه کسی به آنها رسیدگی کند
یکی از کارهایی که به نظر من بسیار ضروری است و ما در مجله «ایرانشهر امروز» نیز به آن توجه داریم، نقد کتاب است. نقد کتاب باید به نویسندگان و خوانندگان کمک کند تا بدانند کدام کتاب ارزشمند است، کدام اثر کیفیت لازم را ندارد، موضوع آن چیست و تا چه اندازه میتواند برای مخاطب مفید باشد. کتابهای جدی و تازهمنتشرشده باید مورد نقد و بررسی قرار بگیرند. متأسفانه پیش از انقلاب مجله «راهنمای کتاب» را داشتیم که نشریهای بسیار جدی بود و کار اصلی آن نقد کتاب بود. هر شماره این مجله حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ صفحه داشت و بخش عمده صفحاتش به نقد کتابهای تازه اختصاص مییافت.
در مجله «سخن» نیز تا اندازهای به نقد کتاب پرداخته میشد و مجله «یغما» هم در این زمینه فعالیت داشت. در آن زمان تعداد کتابهای منتشرشده کمتر بود و کمابیش همه کتابهای جدی که در ایران منتشر میشدند، مورد بررسی قرار میگرفتند و نقدها خوانندگان را راهنمایی میکردند. پس از انقلاب، بهویژه در سالهای اخیر، تعداد کتابهای منتشرشده بسیار بیشتر شده است، اما نشریات نقد کتاب متناسب با این افزایش رشد نکردهاند. مجله «نشر دانش» نیز یکی از نشریاتی بود که بخش عمده صفحاتش به نقد کتاب اختصاص داشت، اما حدود ۱۰ تا ۱۵ سال است که تعطیل شده است. اکنون مجلاتی مانند «جهان کتاب» و «آینه پژوهش» تا اندازهای به نقد کتاب میپردازند اما این میزان کافی نیست.
ما به مجلهای جدی نیاز داریم که بخش اصلی صفحاتش به نقد کتاب اختصاص داشته باشد. وقتی نقد کتاب وجود نداشته باشد، کتابهای بیمحتوا و ضعیف زیادی منتشر میشوند، بیآنکه کسی به آنها رسیدگی کند. اگر نقد کتاب جدی وجود داشته باشد، نویسندگان در حوزههای مختلف نیز دقت بیشتری میکنند و از نوشتن مطالب بیاساس و صفحهپرکن پرهیز خواهند کرد. به همین دلیل، ما در «ایرانشهر امروز» بخش اعظم صفحات مجله را به مقالات حوزه نقد کتاب اختصاص دادهایم و تلاش میکنیم این عرصه را گسترش دهیم.
شما درباره تاثیر مطالعات ادبی و تاریخی سخن گفتید. آیا این مطالعات، اگر عمیقتر شوند، میتوانند به بهبود شرایط امروز ایران کمک کنند و کشور را از چندراهی دشواری که در آن قرار گرفته، خارج کنند؟
حتماً میتوانند، اما این موضوع مستلزم گسترش مطالعات تاریخی و ادبی است؛ چه بهصورت شخصی و چه بهصورت گروهی.
اگر این مطالعات در میان همه اقشار جامعه، از بالاترین طبقات تا اقشار پایینتر، گسترش پیدا کند و مردم به مطالعه این آثار و پند گرفتن از آنها روی بیاورند، قطعاً تاثیر زیادی خواهد داشت اما وقتی این مطالعات محدود به گروهی کوچک باشد، میتواند یک قشر روشنفکر ایجاد کند. اینکه این قشر روشنفکر تا چه اندازه بتواند بر جامعه تاثیر بگذارد، به اوضاع و احوال جامعه بستگی دارد.
اگر بخواهیم یکی از حوزههای مغفول در تاریخ و ادبیات را که اهمیت زیادی داشته اما بهخوبی دیده نشده است، معرفی کنید، کدام حوزه را انتخاب میکنید؟
همه تاریخ ایران مهم است و مطالعه آن اهمیت دارد، اما به نظر من تاریخ ۲۰۰ سال اخیر ایران باید بهتر شناخته شود. ایران پس از جنگهای ایران و روس وارد دنیای جدید شد. تا پیش از آن، ایران کشوری همسطح قدرتهای بزرگ جهان بود و در بسیاری از موارد، فرمانروایانش توان مقابله با کشورهای دیگر را داشتند. اما در دوره فتحعلیشاه و با وقوع جنگهای ایران و روس، ایرانیان احساس کردند از دنیای جدید عقب افتادهاند؛ هم در زمینه تسلیحات نظامی و هم در حوزه علم و دانش.
این دوره دویستساله باید بهتر شناخته شود. برای مثال، اگر بخواهیم تاریخ مشروطه ایران را بررسی کنیم، نمیتوانیم فقط به خود انقلاب مشروطه بپردازیم. باید از جنگهای ایران و روس، علل شکست ایران و تلاش گروهی از روشنفکران برای شناخت دلایل عقبماندگی کشور آغاز کنیم.
همه تاریخ ایران مهم است و مطالعه آن اهمیت دارد، اما به نظر من تاریخ ۲۰۰ سال اخیر ایران باید بهتر شناخته شود
یکی از این افراد عباسمیرزا بود که شاهزاده و ولیعهد محسوب میشد. او و دیگران دریافتند که ایران نسبت به دنیای آن روز عقب افتاده است و به همین دلیل افرادی را برای تحصیل به خارج از کشور فرستادند.
یکی از حوزههایی که من بیشتر در آن کار کردهام، تاریخ حقوق است. گروهی از ایرانیان در همان دوره دریافتند که یکی از دلایل عقبماندگی کشور، نبود حقوق و قوانین جدید است. در ایران، شاه مستبد میتوانست هر طور که میخواست با رعایای خود رفتار کند. وزیران، وکلا و کسانی هم که در حوزههای مختلف مسئولیت و ریاست داشتند، میتوانستند در محدوده قدرت خود اعمال نفوذ کنند و به مردم زور بگویند. این قدرت فقط در اختیار شاه نبود؛ کدخدای یک روستا، حاکم یک شهرستان، حاکم یک ولایت، وزیران و دیگر صاحبان قدرت نیز میتوانستند به شیوه خود بر مردم اعمال قدرت کنند. بنابراین، گروهی در پی ایجاد قوانینی برآمدند که بتواند اختیارات این افراد را محدود کند.
یکی از اقدامات مهمی که از دوره محمدشاه به بعد انجام شد، ترجمه قوانین کشورهای اروپایی بود. این ترجمهها ابتدا از زبانهای روسی، عربی و ترکی و سپس از زبان فرانسوی صورت گرفت. روشنفکران آن دوره دریافته بودند که شاهان، وزیران و دیگر صاحبان قدرت باید با قوانینی آشنا شوند که در کشورهای دیگر اختیارات حاکمان را محدود میکند.
قوانین متعددی از زبانهای مختلف ترجمه شد و در برخی موارد نیز نگارش قوانین جدید آغاز شد. این افراد میخواستند با نوشتن کتاب و رساله، هم مردم و هم سیاستمداران و شاهان را با ضرورت قانون آشنا کنند و بهتدریج زمینه فکری این تحول را فراهم آورند. بسیاری از این آثار، بهویژه در زمینه حقوق مدنی و حقوق جزا، هنوز بهصورت نسخه خطی باقی مانده بودند. من حدود ۱۰ تا ۱۵ سال پیش به این موضوع علاقهمند شدم و شروع به جمعآوری این آثار کردم.
حاج واشنگتن نخستین قانون مدنی، نسبتا مدون ایران را نوشته بود؛ قانونی با حدود ۸۰۰ ماده که قانون کاملی بود
در جریان این پژوهشها، به شخصیتی رسیدم که در دوره ناصرالدینشاه به حاج واشنگتن معروف بود و در زمان شاه نیز سریالی درباره او ساخته شده بود. در آن سریال، او بهعنوان نمونهای از افراد عقبمانده و تاریکاندیش نشان داده میشد اما وقتی زندگی و فعالیتهایش را بررسی کردم، بهویژه در حوزه حقوق مدنی، تعجب کردم که چگونه چنین تصویری از او ارائه شده است. آنچه در روایتهای رایج از حاج واشنگتن نشان دادهاند، بیشتر به حضور او در آمریکا و رفتارهایی مربوط است که به دلیل ناآشنایی با آداب آن کشور موجب خنده شده بود؛ از جمله اینکه در عید قربان گوسفندی قربانی کرده است، این موارد در سریال و برخی روایتهای تاریخی بازتاب یافتهاند اما این شخص نخستین قانون مدنی نسبتاً مدون ایران را نوشته بود؛ قانونی با حدود ۸۰۰ ماده که قانون کاملی بود.
او هنگامی که در واشنگتن حضور داشت، احساس کرده بود ایران به یک قانون مدنی نیاز دارد. البته تمام مواد این قانون ابتکار شخصی او نبود و از قوانین مدنی آمریکا، فرانسه و کشورهای دیگر اقتباس شده بود، اما اهمیت کارش در این بود که توانسته بود چنین متنی را به زبان فارسی تدوین کند و اصطلاحات حقوقی جدید را به فارسی برگرداند، در آن دوره بسیاری از اصطلاحات حقوقی جدید در زبان فارسی وجود نداشت و او تعداد زیادی از این اصطلاحات را وضع کرد و در قانون خود به کار برد.
پس از تدوین قانون، نسخهای از آن را برای ناصرالدینشاه فرستاد تا مطالعه کند. شاه نیز آن را خوانده بود و ظاهراً معتقد بود که اجرای چنین قانونی در ایران امکانپذیر نیست. نسخه خطی این قانون باقی مانده بود و من آن را چاپ کردم، در این قانون موارد جالبی وجود دارد. برای مثال، یکی از مواد آن درباره کسی است که زباله خانه خود را در کوچه یا خیابان، بیرون از محل تعیینشده، قرار میدهد. برای چنین کاری جریمه تعیین شده بود. جالب است که در آن زمان به چنین موضوعی توجه شده و برای آن ماده قانونی در نظر گرفتهاند؛ در حالی که ما هنوز هم در این زمینه با مشکلاتی روبهرو هستیم و گاهی افراد کیسه زباله خود را از خودرو به بیرون پرتاب میکنند.
این نمونهها نشان میدهد که در دوره قاجار تلاشهایی برای تدوین قوانین جدید صورت گرفته بود. سیاستمداران نسبتاً روشنفکر یا افرادی که فعالیت سیاسی نداشتند اما با فرهنگهای مختلف جهان آشنا بودند، رسالههای سیاسی و حقوقی مینوشتند تا هم مردم و هم صاحبان قدرت را با مسائل جدید آشنا کنند. این تلاشها اهمیت زیادی داشت، اما تاریخ آنها هنوز بهدرستی تدوین نشده است.
به یاد دارم زمانی که دوره نخست مجله «ایرانشهر» را منتشر میکردیم، درباره همین موضوع بحثهایی مطرح بود. در آن زمان هنوز علاقه و آمادگی لازم را در خودم نمیدیدم که این کار را آغاز کنم. چند بار با مرحوم جواد طباطبایی درباره این موضوع صحبت کردم. ایشان نیز تاکید داشت که این کار بسیار ضروری است و باید این آثار جمعآوری و در قالب کتاب منتشر شوند تا مشخص شود سیر تحول حقوق در دوره قاجار چگونه بوده است.
ایشان مرا تشویق میکرد که این پژوهش را انجام دهم؛ پژوهشی درباره روند تحولات حقوقی پس از جنگهای ایران و روس، تحولاتی که به انقلاب مشروطه انجامید و همچنین تغییراتی که در دوره وزارت عدلیه داور اتفاق افتاد، این کار را انجام دادم و نتیجه آن در کتاب سهجلدی «نخستین کوششهای قانونگذاری در ایران» منتشر شد که موقوفات افشار آن را چاپ کرده است. البته هنوز هم هنگام جستوجو به رسالههایی برمیخورم که از چشمم دور ماندهاند. آنها را نیز جمعآوری میکنم تا در صورت امکان در جلد دیگری منتشر شوند و این دوره تاریخی بهتر شناخته شود.
کسانی که تاریخ حقوق جدید ایران را مینویسند، دستکم باید بدانند در این کشور چه اتفاقاتی افتاده است. تحولات حقوقی و سیاسی به یکدیگر پیوستهاند. کسی که میخواهد تاریخ سیاسی ایران در دوره قاجار و دوران معاصر را بنویسد، باید حقوق، سیاست و اقتصاد را در کنار هم مطالعه کند.
آیا شناخت تاریخ حقوق و روند تدوین قوانین میتواند به مدنیتر شدن جامعه و تبدیل شدن ما به شهروندانی آگاهتر کمک کند؟
قطعاً، یکی از فواید بسیار مهم شناخت تاریخ حقوق و قوانین این است که از تکرار بیجای قوانین و لوایح جلوگیری میکند. اگر مصوبات مجلسهای ما را در چهل، پنجاه یا شصت سال اخیر بررسی کنید، موارد تکراری زیادی در آنها میبینید. گاهی درباره موضوعی قانونی تصویب شده که شاید قانون بدی هم نبوده، اما چند سال بعد، بدون اطلاع از قانون قبلی، قانون دیگری درباره همان موضوع تصویب کردهاند، بنابراین، دانستن سیر قوانین در یک کشور برای قانونگذاران جدید بسیار ضروری است. تکرار قوانین باعث سردرگمی کسانی میشود که قرار است از آنها استفاده کنند؛ زیرا مشخص نیست کدام قانون همچنان اعتبار دارد و کدامیک نسخ شده است.
شناخت روند تحول قوانین برای قانونگذاران و همچنین کسانی که از قوانین استفاده میکنند، ضروری است؛ از جمله قضات، وکلا و افراد عادی که در زندگی خود به قوانین مراجعه میکنند. این شناخت میتواند وضعیت مراجعهکنندگان به قوانین و کسانی را که باید بر اساس آنها استدلال کنند، سامان دهد. همین مساله در حوزههای دیگر نیز صدق میکند. وقتی قوانین درست و روشن باشند و افراد وظایف خود را در برابر قانون بشناسند، بسیاری از تنشهایی که ممکن است در جامعه به وجود بیاید، کاهش پیدا میکند.
یکی از مشکلات فعلی این است که حجم قوانین بسیار زیاد شده و مردم از آنها اطلاع کافی ندارند. البته در قانون آمده است که هر قانون باید ۱۵ روز پس از انتشار در روزنامه رسمی لازمالاجرا شود، اما چه کسی میداند روزنامه رسمی چه زمانی به دست مردم میرسد؟ باید سازوکاری وجود داشته باشد که هم قانونگذاران بدانند چه قوانینی تصویب میکنند و هم قوانین به شکل منظمتر و موثرتری به اطلاع مردم برسد. این یکی از فواید مهم شناخت و تدوین تاریخ حقوق است.



